Jan Groda-Kowalski
 |
| Jan Groda-Kowalski, fot. z lat 70. |
Urodził się 23 maja 1917 roku w leśniczówce Kordon w Pietkowie, w powiecie Łapy, w obecnym województwie podlaskim, jako Jan Konstanty Kowalski. Był synem Mariana Karola Wierusza-Kowalskiego i Franciszki Janiny z Kamockich. Jego ojciec, leśnik i administrator majątków, brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej, służąc w 10. Pułku Ułanów Litewskich.
Jan miał rodzeństwo: braci – Jerzego i Tomasza – oraz siostry – Janinę i Krystynę. Pod koniec lat 20. XX wieku rodzina przeniosła się do Gułowa, gdzie ojciec objął stanowisko nadleśniczego i administratora lasów w majątku ks. Marii Ludwiki Czartoryskiej. Początkowo mieszkali w leśniczówce Korwin, a później w nowo wybudowanym dworze w Gułowie.
Jan ukończył gimnazjum OO. Salezjanów w Sokołowie Podlaskim, a następnie rozpoczął studia na Wydziale Leśnictwa w Warszawie, które przerwał wybuch II wojny światowej.
Działalność konspiracyjna w AK
W październiku 1939 roku wstąpił do Służby Zwycięstwu Polski (później przekształconej w Związek Walki Zbrojnej, a następnie w Armię Krajową). Organizatorem konspiracji w Adamowie był lekarz Kazimierz Śniegocki ps. „Prezes”. Grupa została jednak rozpracowana przez Gestapo, a we wrześniu 1940 roku rozpoczęły się masowe aresztowania. Wśród zatrzymanych znaleźli się młodszy brat Jana, Tomasz, oraz jego ojciec, Marian Wierusz-Kowalski. Obaj zostali wywiezieni do obozu koncentracyjnego Auschwitz, gdzie ojciec Jana zginął. Brat, Tomasz Kowalski, nadludzkim wysiłkiem rodziny został zwolniony, ale pobyt w obozie zrujnował mu zdrowie i zmarł niedługo po wojnie.
Sam Jan oraz jego brat Jerzy uniknęli aresztowania, ale zmuszeni byli opuścić teren. Jan kontynuował działalność w AK w okolicach Hrubieszowa, gdzie przyjął pseudonim „Zych” i posługiwał się nazwiskiem Michał Groda.
Od grudnia 1942 do października 1944 roku pełnił funkcję zastępcy kwatermistrza Obwodu Hrubieszów (głównym kwatermistrzem był Karol Puchalski ps. „Grab”). Biuro kwatermistrzowskie mieściło się w Hrubieszowie przy ul. Sokalskiej, w domu Teofila Zielińskiego. Jan (jako Michał Groda) kierował nim osobiście, a jego pomocnikiem był Władysław Dąbrowski ps. „Wojtek”.
Akcje sabotażowe i walka z okupantem
Brał udział w licznych akcjach przeciwko Niemcom, w tym w sabotażu i dywersji. W maju 1944 roku pomógł dwóm radzieckim lotnikom, którzy zostali zestrzeleni pod Ornatowicami. Po ich wyleczeniu przez lekarza Obwodu Hrubieszów, zaopatrzono ich w fałszywe dokumenty i odesłano do oddziałów sowieckich.
W ramach Akcji „Burza” wykazał się wyjątkową odwagą. Pod Gliniskami (pow. hrubieszowski), wraz z dwoma żołnierzami, zaatakował niemiecki samochód osobowy, biorąc do niewoli dwóch oficerów, podoficera i kierowcę, a także przejmując ciężarówkę z 18 żołnierzami. Cała operacja odbyła się bez strat i bez jednego wystrzału.
Za zasługi w 1943 roku zgłoszono go do odznaczenia Krzyżem Walecznych, a w 1944 – do Orderu Virtuti Militari. W tym samym roku awansowano go na porucznika.
Powojenne losy
W grudniu 1944 roku wstąpił do Armii Berlinga. Podczas bitwy pod Budziszynem, w której polskie oddziały poniosły ciężkie straty, został ranny.
Po wojnie osiadł w Opolu. Ożenił się ze swoją młodzieńczą miłością, Teresą Czartoryską (córką Adama i Marii Ludwiki z Korwin-Krasińskich). Ślub wzięli w Krakowie w 1946 roku. Wkrótce na świat przyszły ich dzieci: córki Maria i Magdalena oraz syn Wojciech. Jan pracował jako szef sztabu 24. Pułku Artylerii Pancernej w Opolu.
Represje komunistyczne
W grudniu 1948 roku został aresztowany pod fałszywymi zarzutami:
ukrywania służby w NSZ (w rzeczywistości był w AK),
sabotażu (m.in. rzekomego niewykonywania szkoleń dla oficerów).
Prawdziwym powodem represji było prawdopodobnie arystokratyczne pochodzenie jego żony oraz przeszłość w AK.
Podczas śledztwa był brutalnie torturowany – m.in. wlewano mu gorące płyny do ust, co spowodowało rozległe poparzenia przełyku. 5 września 1946 roku Wojskowy Sąd Okręgowy we Wrocławiu skazał go na:
7 lat więzienia,
degradację do stopnia szeregowca,
przepadek całego mienia.
W 1950 roku Najwyższy Sąd Wojskowy złagodził wyrok do 3 lat, które Jan odsiedział w całości.
Życie po więzieniu
Po wyjściu na wolność wrócił do Opola. W 1956 r. formalnie zmienił nazwisko z „Jan Konstanty Kowalski" na „Jan Konstanty Michał Groda-Kowalski". Później przeniósł się do Warszawy. Nigdy nie odzyskał równowagi psychicznej – żył w strachu, przebywał w zaciemnionych pomieszczeniach i mówił szeptem, obawiając się podsłuchów.
Jego żona Teresa miała problemy ze znalezieniem pracy z powodu represji, co doprowadziło rodzinę do ubóstwa. W 1965 roku małżeństwo się rozpadło – Teresa, już w tym czasie ciężko chora, wyjechała na leczenie do Szwajcarii, gdzie wkrótce zmarła.
Śmierć i rehabilitacja
Jan Groda-Kowalski zmarł 27 października 2005 roku. Został pochowany w rodzinnym grobowcu na Powązkach.
W 2006 roku jego dzieci wystąpiły o rehabilitację ojca. Sąd unieważnił wyrok z 1946 roku, potwierdzając, że był on ofiarą komunistycznych represji.
 |
| Rodzina Kowalskich - Gułów, lata przedwojenne. Od prawej: Tomasz (brat), Marian (ojciec), u góry w białej koszuli - Jan. |
 |
| Z siostrą Janiną (Dzidką). Gułów, lata przedwojenne. |
 |
| Teresa Groda-Kowalska z domu Czartoryska (1923-1967) |
 |
| Teresa i Jan Groda-Kowalscy w Krakowie, rok 1945 lub 1946. |
 |
| Kpt. Jan Groda-Kowalski z żoną Teresą i córkami, starszą Marią i młodszą Magdaleną. |
 |
| Teresa, Jan oraz dzieci: Maria, Magdalena i Wojciech, lata 50. |
2) E. Rodacka, M. Groda „Mezaliansowa Myszka", Sorus 2021
Lubisz nasze historie? Postaw nam wirtualną kawę! ☕
Twoje wsparcie pomoże nam odkrywać i opowiadać kolejne lokalne historie. Dziękujemy! ❤️
👉 Postaw kawę tutaj:
.png){kind=small}
Komentarze
Prześlij komentarz