Słowniczek dawnych wyrazów

    Język naszych prababek i pradziadków znacznie różnił się od współczesnej mowy mieszkańców Gułowa, szczególnie tych młodszych, którzy władają na ogól poprawną polszczyzną bez naleciałości gwarowych. Niektóre słowa odeszły do lamusa wraz z przedmiotami, które oznaczały. W poniższym słowniku starałam się zebrać możliwie jak najwięcej słów współcześnie nieużywanych lub używanych rzadko. Niejednokrotnie trzeba było cofnąć się pamięcią do lat dzieciństwa, aby przypomnieć sobie słowa wypowiadane przez starszych ludzi w różnych sytuacjach. 
    Charakterystyczne cechy języka naszych przodków to:
- mazurzenie - wymowa s, z, c, dz zamiast sz, rz, cz, dż;
- w artykulacji głoski sz występuje często ś, np. śkoła - szkoła, siafa - szafa;
- dodanie ł w nagłosie przed o, np. łokno - okno, łoko - oko, łosa - osa itp.;
- wymawianie o zamiast a, np.: cichoj, słuchoj;
- wymawianie u zamias o, np. kuń - koń;
- wymawianie y zamiast e, np. cyrpak - czerpak, 
- e wypada w niektórych wyrazach, np. śmich zamiast śmiech, sirp zamiast sierp;
- wiater, lyter zamiast wiatr, litr;
- spółgłoski l, k, g wymawiane twardo, np. lys, kedy zamiast lis, kiedy;
- grupy spółgłosek -ami, -emi, ymi wymawiane twardo -amy, emy, ymy, np. rękamy zamiast rękami;
- ą w środku wyrazu wymawiane jako un (nosowo) np. gunsior, a na końcu jako u, np. idu - idą;
- ę na końcu wyrazu wymawiane jako a, np. ida, patrza zamiast idę, patrzę;
- ę w środku wyrazu wymawiane jako an (nosowe) np. ranka zamiast ręka, prancik zamiast pręcik, ganś zamiast gęś;
- wymowa m zamiast n - śmig, śmiodanie zamiast śnieg, śniadanie; 
- w zakończeniach wyrazów -owi wypada w, np. zamiast tatusiowi, chłopakowi wymawia się tatusioji, chłopokoji; 
- ch zamiast k jeśli występuje przed t, np. chto zamiast kto, trachtor zamiast traktor, itp.

Wśród wymienionych tutaj cech charakterystycznych dla gwary gułowskiej odnajdujemy wiele podobieńśtw do dialektu mazowieckiego.

Gułów - droga przez wieś, rok 1959. .Źródło

Słownik wyrazów dawnych

A

a juści – a jakże;
aligancko - elegancko;
alkirz – alkierz, pomieszczenie;

B

balia – duża miska, wanna;
bez – przez;
bosak – długi drąg zakończony metalowym hakiem i szpikulcem, używany do gaszenia pożarów;
bróg – dach oparty na czterech słupach do przechowywania słomy lub siana;
bruździć - przeszkadzać;
bydłować się – określenie popędu płciowego u krów;

C

cem duch – co tchu;
choina, chojar – drzewo iglaste, sosna;
chto – kto;
chtóry – który;
chyzy, chyzo – prędki, prędko;
ciapa - gapa;
ciapy – obuwie do chodzenia po domu;
cichaj (cichoj) – cicho;

cieść (teść) cieścia (teścia, teściowa) - rodzice żony;
cypek - czepek;
cyrpak [czerpak] – naczynie do nabierania np. wody;

D

dawajta - dajcie, chodźcie (dawajta idziem);

derka – tkanina, materiał do przykrywania konia lub krowy, a także do noszenia siana lub słomy;

donica - gliniana miska, np. do ucierania maku, zawsze w parze z drewnianym wałkiem; 
dopiro – dopiero;
drapak – miotła;
druhna, drużba - ,,starsza druhna” i ,,starszy drużba” to świadkowie pary młodej; ,,iść w drużby” to być proszonym na wesele (ludzie młodzi, przeważnie koleżanki i koledzy pary młodej, przypinano im ozdobne kokardki na piersi w formie kotylionów);
drzyć się – kłócić;
dyszel – drążek w zaprzęgu dwukonnym;
dzie - gdzie;
dzieża – drewniane, okrągłe naczynie, szersze na dole i zwężające się u góry do wyrastania ciasta na chleb;

E

F

fajerka – żeliwny krążek do kuchni węglowej;
fiukać – gwizdać;

flit - substancja trująca, np. na muchy;

flitówka - maszynka do rozpylania substancji trującej;
fura – wóz konny;

Flitówka. Rys. Tadeusz Zdunek

G

gałgan– szmata, ścierka;
goździe - gwoździe;
gromlica – gromnica;
gąsior – szklane naczynie z wąską szyjką na sok lub wino;

H

I

imać się – brać się za coś;
insa – inna;

J

jarmak - jarmark;
jucha - krew;
juści – tak, a jakże;

K

kapota - wierzchnie okrycie męskie, zazwyczaj podniszczone;
kądziel - kołowrotek - do przędzenia wełny lub lnu;
kele – koło czegoś, obok, blisko, niedaleko;
kiej – kiedy;
kiepski – słaby, zły, nienadający się do czegoś;

kierat - urzadzenie do napędu maszyn rolniczych poruszane przez zwierzęta, najczęściej konie;
kierz - krzak;
kijanka – narzędzie w formie łopatki lub kija służące do prania w rzece lub strudze
klepisko – podłoga z ubitej gliny
kluczka -  długie kije z haczykowatym zakończeniem, służyły do obłamywania suchych gałęzi z drzew, które ludzie później nosili na plecach do domu (chrust);
kłonica – drążek, część wozu konnego, wóz posiadał cztery kłonice

kominki - chodzić na kominki - chodzić na plotki;
kopystka – drewniana łyżka
korowaczka - narzędzie w kształcie małego szpadelka, ostre, do usuwania kory ze ściętych pni drzew;
kośba – koszenie
krasiwo – okrasa do potraw;

krosna - warsztat tkacki;
kucka – kuczka, sposób wiązania snopka, nie na środku, a u góry, np. koniczyny;

kufajka - ocieplane okrycie wierzchnie, waciak;
kum, kuma – chrzestny, chrzestna (iść w kumy – trzymać dziecko do chrztu);

kumoter - kuzyn;
kupki – kopki, mendle (sposób zestawiania snopków zboża);
kusaki – zapusty, ostatki - ostatnie dni karnawału pomiędzy tłustym czawartkiem, a środą popielcową;
kwarta – garnuszek;

L

latoś – tego roku;
lewentarz – inwentarz;

lebioda - gorczyca, komosa (popularny chwast), z młodych liści przygotowywano potrawę;
litkup – stawianie trunku po udanej transakcji handlowej, stawia kupujący;

Ł

łozina - nać ziemniaczana;

łyska się – błyska się ( o błyskawicach);

M

maśnicka (maślniczka) - naczynie do wyrobu masła;
młocka – młócenie zboża;
musi, musi że – pewnie, na pewno;

N

najmać – najmować;
naśmiwać się – wyśmiewać się, szydzić z kogoś;
naucony – przyzwycajony;
niecka – wydrążone w drewnie podłużne naczynie do rozczyniania ciasta na chleb;
niekóniecnie – nie bardzo, nie zupełnie;
nijak – w żaden sposób;

O

obacyć – zobaczyć;
obśmioć – wyśmiać kogoś lub coś;
ocharużyć – sprzątnąć;
odwieczyrz – część dnia od obiadu do wieczora;
okrężne – trunek stawiany robotnikom przez gospodarza na zakończenie jakiejś pracy, np. żniw;
oloble [holoble] – dwa dyszle w zaprzęgu jednokonnym;
orczyk – drążek służący do zaprzęgnięcia konia do wozu;

osełka - kamień do ostrzenia kos;
ośnik – zagięte ostrze z dwoma uchwytami, spełniał tę samą funkcję co korowaczka;

P

pajda – gruba kromka np. chleba;

paplać - mówić, co ślina na język przyniesie;
parciak – worek jutowy;
pasierby – ,,iść w pasierby” - iść pod dom weselny jako obserwator, gap, nieproszony gość, była to przeważnie młodzież nie proszona na wesela - mogli oni potańczyć a czesto gospodarze wesela wynosili im poczęstunek ( alkohol i jedzenie);
piewnica – piwnica;
płachta – prześcieradło;
podobiadek – posiłek w ciągu dnia między śniadaniem a obiadem, często zjadany w czasie prac polowych;
podołek – dolna część ubrania, fartuch;
pomiotło - miotła do omiatania pieca chlebowego, a kakże w przenośni o kimś mało statecznym;
popyrgiwać – pomiatać (kimś);
poseł, przyseł – poszedł, przyszedł;
powązka – płótno do cedzenia mleka;
powęzło- długi drąg, kładziony na załadowanym wozie słomą lub sianem, przywiązany z przodu i tyłu wozu przyciskający słomę lub siano;
powieda, powiedać – mówić, opowiadać;
powrozek – linka, sznurek;
powrósło – do wiązania snopków [uwić powrósło, ukręcić powrósło];
prątek – kij, patyk, bacik;
przetak – duże okrągłe sito do ręcznego przesiewania;
pyrgać – rzucać, szturchać;

R

raić – doradzić;
robotny – pracowity;
rumbarbar – rabarbar;
rychło – wkrótce;

S

sagan– duży garnek żeliwny [np. do gotowania zupy];
sekwestrator – urzędnik egzekwujący zaległe podatki i opłaty;
sirp – sierp;
skobek – skopek, naczynie na mleko, wiadro do udoju krów;
smaciarz (szmaciarz) – człowiek zajmujący się zbieraniem szmat oraz drobnym handlem;
sterta (stóg)– ułożone siano, zboże lub słoma;

stryj - brat ojca;

stryjenka, stryjna - żona brata ojca;

syrzenie - ser biały, twaróg;
szaflik – drewniane naczynie używane w gospodarstwie, np. do tłuczenia ugotowanych ziemniaków dla zwierząt;
sztynwaga - do niej przyczepiało się dwa orczyki przy pracy lub jeździe parokonnej;

Ś

ślipia – oczy;
śmig – śnieg;
śmiodanie – śniadanie;
śpichrz – spichlerz;

świekra ( świekrew, świekrucha), świekier (świakier, świokier) - rodzice męża;

T

tamuj – tam;
tocak – toczak, kamień do ostrzenia noży, siekier, kos;
tocka w tocke – identycznie;

U

ucuny – wykształcony;

umer - umarł;

usmolić się - ubrudzić;

W

wa – w znaczeniu my, np. idźwa (idźmy);
waju – was;
wedla – według, dla;
wiano – posag panny młodej;
wiecha – długi drąg zakończony obręczą z drutu, na którą naciągano worek jutowy, przyrząd do gaszenia ognia;

Bosak i wiecha. Rys. T. Zdunek

wiecha - bukiet składający się z zielonych gałązek i kwiatów zatykany na zakończenie pewnego etapu budowy;
witki – gałązki;
wozak – woźnica;
wuma – wam;
wyloć – zbić kogoś lub coś, uderzyć;

wyrko - łóżko;
wziun, wziena – wziął, wzięła;

Z

zajmać – gonić, wypędzić [np. krowy na pastwisko];

zakociubiło się - zachmurzyło się;
ziaba – żaba;
zielonka – patrz sekwestrator; 2) zielonka – pasza dla zwierzat, pocięte drobno w sieczkarni zielone części roślin;

Ź

źróbka – młoda klacz;

Ż

żeniacz - kawaler lub wdowiec poszukujący rychłego ożenku;

żerdź - pień drzewa o niewielkiej średnicy wykorzystywany np. do budowy płotów.