14 września 1940 r. w Adamowie rozpoczęła się jedna z pierwszych i najtragiczniejszych akcji represyjnych niemieckiego okupanta wobec narodu polskiego na Lubelszczyźnie. Gestapo z Radzynia Podlaskiego, działając w oparciu o informacje zdobyte przez agenta, dokonało masowych aresztowań ponad 40 osób, członków Związku Walki Zbrojnej.
Ofiarą padli przedstawiciele lokalnej elity społecznej: lekarze, księża, nauczyciele, urzędnicy i właściciele ziemscy, z Adamowa, Gułowa, Lipin, Turzystwa, Woli Burzeckiej, Woli Gułowskiej, Woli Okrzejskiej i Okrzei.
Pierwsze komórki Związku Walki Zbrojnej zawiązały się na tym terenie już w listopadzie 1939 r. Adamów i okolice obfitowały w broń pozostawioną przez Kleeberczyków, po ostatniej bitwie kampanii wrześniowej, którą mieszkańcy skrzętnie ukryli. Konspiracja objęła szerokie spektrum społeczności lokalnej: nauczycieli, księży, urzędników, lekarzy, aptekarzy, uczniów i rolników. Pierwszym komendantem został lekarz, dr Kazimierz Śniegocki.
Za dekonspirację odpowiedzialny był Czesław Marcinkiewicz, niemiecki szpieg, który podszywając się pod wysiedlonego z Gdyni oficera marynarki, wślizgnął się w lokalną społeczność. Marcinkiewicz, mieszkając u rodziny Dzidów i prowadząc warsztat zegarmistrzowski, udawał gorliwego katolika i patriotę. Jego działalność była jednak zaplanowaną operacją wywiadowczą, mającą na celu infiltrację i rozbicie rodzącej się konspiracji.
Mimo niepokojących sygnałów docierających do doktora Śniegockiego, młoda konspiracja nie doceniła zagrożenia i zakresu współpracy szpiega z niemieckimi kolonistami oraz Sipo.
Pierwszymi ofiarami byli bracia Dzido - 18-letni Stanisław i 23-letni Józef, w których domu mieścił się punkt obserwacyjny. Następnie aresztowano kolejnych członków organizacji z Adamowa, Lipin i Gułowa.
Janina Owczarska, naoczny świadek, wspominała: „Zobaczyliśmy żandarmów niemieckich prowadzących doktora Śniegockiego. Ręce miał skute kajdankami z tyłu, z twarzy ciekła mu krew, szedł zmaltretowany, skurczony. To był widok, którego nie zapomnę do śmierci".
Wkrótce do aresztu trafiła także żona doktora, Zuzanna, oraz księża, administratorzy majątków i inni konspiratorzy. Brutalne aresztowania powtórzyły się 9 października.
Aresztowanych przewieziono najpierw do Radzynia Podlaskiego, gdzie poddano ich nieludzkim torturom. Następnie trafili na Zamek w Lublinie, gdzie przed niemieckim sądem usłyszeli wyroki. Większość skazano na pobyt w obozie koncentracyjnym lub na karę śmierci.
W styczniu 1941 roku transport z „adamowiakami" dotarł do KL Auschwitz. Część pozostała w Oświęcimiu, a 22 stycznia dużą grupę przeniesiono do KL Flossenburg.
W egzekucjach w Auschwitz zginęli m.in. księża Antoni Kresa i konstanty Pabisiewicz. We Flossenburgu 23 i 24 czerwca 1941 r. rozstrzelano większość przywódców, w tym doktora Kazimierza Śniegockiego oraz nauczycieli, urzędników i młodzież.
Według aktów zgonów egzekucje odbywały się co kwadrans. W ten sposób zginęli m.in. Sylwester Śniegocki (brat doktora), nauczyciel Władysław Smyk czy wójt gminy Jan Wojtaś.
Z kilkudziesięciu aresztowanych podczas „wsypy adamowskiej" wojnę przeżyło zaledwie kilka osób: Adam Józwik, Józef Zdunek, ks. Michał Bąkowski. Najmłodszy z aresztowanych, Tomasz Wierusz-Kowalski, został co prawda zwolniony z obozu, ale zmarł wkrótce po wojnie w wieku zaledwie 28 lat.
Pełna lista ofiar pozostaje trudna do odtworzenia. Źródła podają od 43 do 57 zidentyfikowanych nazwisk. Każde z nich to osobna historia, przerwane życie i rodzinna tragedia.
Historia „wsypy adamowskiej" ma swój mroczny epilog. Szpieg Marcinkiewicz, który po wykonaniu zadania wyjechał z Adamowa, kontynuował swoją działalność w Białej Podlaskiej pod nazwiskiem Stolarczyk. Został jednak rozpoznany przez wywiad Armii Krajowej i zlikwidowany 22 czerwca 1944 r., ponosząc karę za zdradę i śmierć dziesiątek osób.
Dziś „wsypa adamowska" pozostaje symbolem nie tylko okrucieństwa okupanta, ale także głębokiej rany, jaką zadano lokalnej społeczności, niszcząc jej najwartościowszych obywateli.
Alfabetyczna lista Ofiar:
Adler, Herszek – szewc z Adamowa
Antoniewicz, Andrzej – rolnik z Turzystwa
Apanowicz, Paweł – rolnik
Baranek Ejnoch - szewc z Adamowa
Bąkowski, Michał – wikariusz z Okrzei
Bernstein, Leon – właściciel ziemski z Woli Okrzejskiej
Borenstein Dawid - kupiec, Adamów
Cąkała, Edward – duchowny aresztowany w Mełgwi
Dzido, Józef – fotograf z Adamowa
Dzido Mieczysław - rolnik z Adamowa
Dzido, Stanisław – rzeźnik, Adamów
Gap, Władysław – nauczyciel z Woli Burzeckiej
Gąsior, Adam – rolnik z Lipin
Goldwasser Ejzyk - szewc, Adamów
Golian, Jan – policjant
Jarczyński, Józef – nauczyciel z Serokomli
Jaworowski, Władysław – duchowny, Okrzeja
Jóźwik, Adam - rolnik, Kolonia Helenówek
Kołodyński, Bronisław – cieśla z Turzystwa
Kołodyński, Władysław – cieśla z Turzystwa
Kołodziejczyk, Jan – rolnik z Turzystwa
Kozłowski, Józef – rolnik z Turzystwa
Krakowiak Stefan - stolarz, Wola Gułowska
Kresa, Antoni – proboszcz w Okrzei
Kurasiewicz, Tadeusz – administrator majątku
Kurzyk, Marian – rolnik z Turzystwa
Leciewicz, Stanisław – rolnik z Lipin
Lipka, Franciszek – rolnik z Turzystwa
Łękawski, Stanisław – urzędnik pocztowy
Michalak, Karol – policjant, Adamów
Młynowski Moszek - woźnica, Adamów
Mucha, Hieronim – rolnik z Lipin
Osial, Franciszek – rolnik
Pabisiewicz, Konstanty – proboszcz w Adamowie
Pakuła Marian - rolnik z Lipin
Polesa, Konstanty – sekretarz gminy
Rogoziński, Aleksander – aptekarz
Rogoziński, Stanisław – syn aptekarza, uciekł
Skórka, Jerzy – student
Smyk, Władysław – nauczyciel z Lipin
Śniegocka, Zuzanna – żona doktora
Śniegocki, Kazimierz – lekarz, komendant ZWZ
Śniegocki, Stanisław – pracownik banku
Śniegocki, Sylwester – lekarz weterynarii
Szpadzik, Józef – rolnik z Turzystwa
Turski, Aleksander – rolnik z Turzystwa
Turski, Bronisław – rolnik z Turzystwa
Turski, Jan – rolnik z Turzystwa
Turski, Stanisław – rolnik z Turzystwa
Wierusz-Kowalski, Marian – administrator majątku w Gułowie
Wierusz-Kowalski, Tomasz – uczeń, syn administratora
Wojtaś, Jan – wójt gminy
Komentarze
Prześlij komentarz